یادداشت ویژه؛

تأملی بر پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب به مناسبت ۱۳ آبان

پایان افسانه شکست‌ناپذیری؛ از جهاد با استکبار تا طلوع نظم جدید جهانی؛ تأملی بر پیام راهبردی رهبر معظم انقلاب به مناسبت ۱۳ آبان

دکتر مجتبی فتحی‌زاده، فعال رسانه؛ پیام سیزدهم آبان رهبر معظم انقلاب را نمی‌توان صرفاً یک پیام مناسبتی یا بازخوانی مواضع تاریخی جمهوری اسلامی در برابر ایالات متحده دانست؛ این پیام، واجد گزاره‌هایی راهبردی درباره تغییر موازنه قدرت در منطقه، افول هژمونی آمریکا، آینده رژیم صهیونیستی و الزامات عبور ایران از مرحله مقاومت به مرحله اقتدار و بازدارندگی است. در واقع، آنچه در این پیام بیش از هر چیز جلب توجه می‌کند، عبور از ادبیات صرفاً واکنشی و طرح تصویری فعال‌تر از نقش ایران در معادلات آینده منطقه و جهان است.

 

یکی از مهم‌ترین و در عین حال قابل تأمل‌ترین فرازهای پیام، تعبیر «جهاد ابتدایی علیه استکبار در ابعادی منطقه‌ای» است. این عبارت از منظر مفهومی و راهبردی اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا در ادبیات متعارف فقهی، جهاد ابتدایی و جهاد دفاعی دو مفهوم متمایزند. در متن پیام، این تعبیر در پیوند با واکنش به تجاوز و جنایت آمریکا در جنگ تحمیلی سوم مطرح شده، اما دامنه معنایی آن به دفاع از مرزهای جغرافیایی محدود نمی‌ماند و مقابله با ساختار سلطه و استکبار را نیز دربرمی‌گیرد. به بیان دیگر، پیام از یک مواجهه صرفاً دفاعی در برابر تجاوز، به تبیین یک مأموریت فعال‌تر برای مقابله با سلطه‌گری در سطح منطقه اشاره می‌کند. این برداشت، ناظر بر چارچوب راهبردی پیام است و نباید آن را به‌تنهایی جایگزین تعریف و احکام فقهی جهاد ابتدایی تلقی کرد.

 

در همین چارچوب، تأکید بر مدیریت ایران بر تنگه هرمز و آسیب‌پذیری پایگاه‌های نظامی آمریکا در منطقه، حامل پیامی فراتر از یک دستاورد نظامی است: قدرت‌های بزرگ، برخلاف تصویر تبلیغاتی خود، شکست‌ناپذیر نیستند و حضور نظامی گسترده نیز لزوماً به معنای امنیت و برتری پایدار نیست. تنگه هرمز در این معادله، تنها یک گذرگاه راهبردی اقتصادی نیست؛ بلکه نمادی از ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران برای اثرگذاری بر معادلات امنیتی و بین‌المللی است. از این منظر، پیام را می‌توان اعلام پایان یک تصور تاریخی دانست؛ تصور برتری مطلق و مصونیت قدرت نظامی آمریکا در برابر اراده ملت‌ها.

 

موضوع افول ایالات متحده نیز از محورهای مهم این پیام است. نکته قابل تأمل آن است که افول قدرت آمریکا صرفاً در چارچوب توان نظامی ارزیابی نشده، بلکه قدرت نرم و اعتبار بین‌المللی آن نیز مورد توجه قرار گرفته است. قدرتی که برای حفظ نفوذ خود به حضور نظامی گسترده و حمایت از حکومت‌های وابسته متکی است، در صورت ناتوانی در تأمین امنیت متحدان و حفظ اعتبار خود، با فرسایش جدی سرمایه راهبردی مواجه خواهد شد. در همین امتداد، تضعیف موقعیت منطقه‌ای رژیم صهیونیستی و استمرار مقاومت در فلسطین، لبنان، عراق و یمن را نیز باید بخشی از تغییر موازنه قدرت در منطقه دانست؛ تغییری که می‌تواند محاسبات امنیتی این رژیم و حامی اصلی آن را با چالش‌های جدی‌تری روبه‌رو کند.

 

پیام همچنین نسبت به یک خطای راهبردی هشدار می‌دهد: امید بستن به تغییر رفتار ساختاری آمریکا از طریق جابه‌جایی احزاب و دولت‌ها یا تصور مهار دشمنی آن از مسیر امتیازدهی و عقب‌نشینی. این بخش از پیام را می‌توان تأکیدی بر ضرورت واقع‌بینی در سیاست خارجی دانست؛ واقع‌بینی‌ای که نه به معنای نفی دیپلماسی، بلکه به مفهوم پرهیز از وابسته کردن امنیت، استقلال و منافع ملی به اراده قدرت‌های سلطه‌گر است. دیپلماسی زمانی اثربخش و عزتمند خواهد بود که پشتوانه‌ای از قدرت ملی، انسجام داخلی و توان بازدارندگی داشته باشد.

 

اما شاید مهم‌ترین پیام عملی این بیانات، تأکید بر راهبرد «ایران هرچه قوی‌تر» باشد. این گزاره، نقطه اتصال همه محورهای پیام است. قدرت پایدار نه صرفاً با تجهیزات نظامی، بلکه با اقتصاد مولد، صنعت پیشرفته، فناوری بومی، نظام آموزشی توانمند و سرمایه انسانی متخصص ساخته می‌شود. اتکا به داخل در این منظومه به معنای انزوا یا چشم‌پوشی از تعاملات بین‌المللی نیست؛ بلکه به معنای آن است که تعامل با جهان باید از موضع توانمندی و استقلال صورت گیرد، نه از جایگاه وابستگی و نیازمندی.

 

در این میان، دانشگاه‌ها نقشی تعیین‌کننده دارند. دانشگاهی که نتواند دانش را به فناوری، فناوری را به محصول و محصول را به قدرت اقتصادی و صنعتی تبدیل کند، هنوز همه ظرفیت خود را در خدمت اقتدار ملی قرار نداده است. امروز دانشگاه‌های کشور باید بیش از گذشته به حل مسائل واقعی صنعت، توسعه فناوری‌های راهبردی، تربیت نیروی انسانی ماهر، تقویت شرکت‌های دانش‌بنیان و کاهش وابستگی‌های فناورانه بپردازند. آزمایشگاه‌ها، مراکز نوآوری، پارک‌های علم و فناوری و ارتباط هدفمند دانشگاه و صنعت، از مهم‌ترین سنگرهای تحقق ایران قوی هستند.

 

از سوی دیگر، تأکید رهبر انقلاب بر وحدت و انسجام اجتماعی، نشان می‌دهد که هیچ قدرت خارجی نمی‌تواند جایگزین سرمایه اجتماعی یک ملت شود. حمایت مردم از مسئولان باید با خدمت صادقانه، جهادی و ملموس مدیران پاسخ داده شود. نمی‌توان از جامعه انتظار مقاومت و فداکاری داشت، اما نسبت به معیشت، عدالت، آسایش و مطالبات آن بی‌تفاوت بود. اقتدار ملی زمانی ماندگار خواهد شد که مردم، ثمره آن را در زندگی روزمره خود احساس کنند.

 

در نهایت، تأکید بر نقش جوانان، دانشجویان و دانش‌آموزان و تعبیر ماندگار «فتح خانه روشن امید و ما می‌توانیم»، افق آینده این پیام را ترسیم می‌کند. عبور از یأس و ناامیدی، نیازمند ایمان، علم، مهارت، اخلاق، اراده و تلاش است؛ مؤلفه‌هایی که باید از نظام تعلیم و تربیت تا دانشگاه، صنعت و عرصه مدیریت کشور نهادینه شوند.

 

به باور نگارنده، پیام ۱۳ آبان را باید دعوتی به تغییر جایگاه ایران در معادلات جهانی دانست؛ از کشوری که صرفاً در برابر فشارها مقاومت می‌کند، به کشوری که با اتکا به ظرفیت‌های داخلی، قدرت علمی، انسجام ملی و توان بازدارندگی، در شکل‌دهی به آینده منطقه و نظم جهانی نقش‌آفرینی می‌کند. افول هژمونی آمریکا و تزلزل موقعیت رژیم صهیونیستی، اگرچه در این پیام به‌عنوان روندی راهبردی مورد تأکید قرار گرفته، اما بهره‌گیری از فرصت‌های ناشی از این تحولات، بدون اصلاحات داخلی، پیشرفت اقتصادی، اقتدار علمی و رضایت عمومی امکان‌پذیر نخواهد بود.

 

پیام اصلی این تأمل شاید در یک جمله خلاصه شود: شکست‌پذیری قدرت‌های بزرگ زمانی به واقعیت تاریخی تبدیل می‌شود که ملت‌ها، پیش از هر چیز، قدرت ساختن آینده خود را در درون خویش به دست آورند. ایران قوی، نه در انتظار افول دیگران، بلکه با ساختن قدرت خویش به افق پیروزی نزدیک می‌شود.